معرفی نسخه های خطی کتاب تحفه شاهیه از قطب الدین شیرازی در ایران و جهان

معرفی نسخه های خطی کتاب تحفه شاهیه از قطب الدین شیرازی در ایران و جهان

معرفی نسخه های خطی کتاب تحفه شاهیه از قطب الدین شیرازی در ایران و جهان

 

فریبا پایروند ثابت

fpayervand@gmail.com

 

 

به جرأت می توان گفت که علاقه مندان تاریخ علم دوره اسلامی که در ایران زندگی می کنند از جمله خوشبخت ترین آنها در سراسر دنیا هستند. با وجود کتابخانه های متعدد و مملو از نسخه های خطی این دوران و فهرست نویسانی که از سر عشق، تمام سعی و تلاش خود را در فهرست کردن این آثار گرانبها انجام داده اند، جای هیچ شبهه ای در این باره باقی نمی گذارد. آثار و کتاب های قطب الدین شیرازی نیز از این قاعده بیرون نمانده و با مراجعه به کتب گوناگون به ویِژه فهرست نسخ خطی، می توان ردپاهایی درباره آنها یافت.

اهمیت پرداختن به معرفی نسخه های خطی نویسندگان مختلف ( و از آن جمله، آثار ستاره شناسان، ریاضی دانان و دیگر دانشمندان ایران ) هم برای دست یافتن به فهرستی درهمکرد از مجموعه آثار این افراد؛ و هم برای پرداختن به آثار ایشان ( از منظر تصحیح این آثار ) است. براین اساس، باید امیدوار بود در کشورمان نهضتی با هدف معرفی نسخ خطی دانشمندان مختلف ( و البته با معرفی آثار موجود در ایران و خارج ازایران ) برپا شود.

در این میان، توجه به میراثی که در این میان به ما ایرانیان تعلق دارد بسیار مهم است و آن، میراث فهرست نگاری نسخه های خطی در ایران است. این میراث، که ثمره کوشش مردان  و زنانی نستوه و بی چشم داشت بوده باعث شده است امروز کشور ایران وارث بزرگترین مجموعه فهرست های کتابهای خطی اسلامی در جهان باشد. در کنار مزیت های متعدد این میراث، آنچه برای پژوهشگران تاریخ علوم دوره اسلامی غنیمت است، دستیابی آنان به  اطلاعات ذی قیمت آثار دانشمندان دوره اسلامی است که دست آنان را برای رسیدن به بهترین نسخه ها ( در بسیاری از موارد ) و یا نسخه هایی همردیف نسخه های درجه یک نگاهداری شده در کتابخانه های مهم اروپایی باز می گذارد. پدیده ای که برای پژوهشگران تاریخ علوم در دیگر کشورها به همین راحتی ها رخ نمی دهد. و برهمین اساس، باید توجه داشت توقع بین المللی نیز از پژوهشگران تاریخ علوم درایران برای استفاده از بهترین و معتبرترین نسخه ها در جریان پژوهش یا تصحیح، بالا و بالاتر می رود.

سنت فهرست نگاری کتابهای خطی درایران که اندکی کمتر از یک قرن سابقه دارد، باعث شده است در بستر تالیف فهرست های مختلف، امکان فهرست های درهم کرد یا فهرست های موضوعی نیز پدید آید. این فهرست های موضوعی به علاقه مندان این فرصت را می دهد تا با وقت و انرژی بسیار کمتری بتوانند به نسخه مورد توجه و علاقه خود در عرصه های مختلف علوم دوره اسلامی دست یابند.

نبود این سنت فهرست نگاری در بسیاری از کشورهای مالک نسخه های خطی اسلامی یا عدم توجه به فهرست نگاری دقیق در مجموعه از دیگر کشورها باعث شده است دستیابی به اطلاعات پایه درباره این نسخ با فراز و فرودهای بسیاری روبرو باشد. عدم توجه به تاریخ کتابت نسخه ها و با دستکم قرن تالیف آنان ( که برای پژوهشگر امروزی برای دستیابی به اقدم نسخ یا نسخ نزدیک به زمان زندگی مولف بسیار مهم است ) و یا عدم توجه به ذکر ناقص یا کامل بودن نسخ نکاتی از همین دست هستند.

برای عینی تر شدن این بحث، در این مقاله کوشیده ایم گزارشی از نسخه های خطی  یکی از مهمترین متون مربوط به نظریه های سیاره ای در نجوم دوره اسلامی ارائه دهیم. دراین مقاله کوشیده ایم فهرستی از نسخه های ایرانی و خارج از ایران این کتاب ارائه دهیم. با مطالعه مقاله خواننده درخواهد یافت در دسترس بودن فهرست های معرف این نسخه ها و داشتن آگاهیه ای پایه درباره هر نسخه چقدر به پژوهشگر برای انتخاب بهترین نسخه ها کمک خواهد کرد.

این اثر، به قطب الدین شیرازی، دانشمند جامع الاطراف ایرانی قرن هفتم هجری اختصاص دارد.

یکی از مهم ترین آثار نجومی قطب الدین شیرازی ( زندگی: 634-710 ق) تحفه شاهیه نام دارد. قطب الدین سه اثر مهم در زمینه نجوم از خود به جای گذاشته است، نهایة الادراک و تحفه شاهیه به زبان عربی، اختیارات مظفری به زبان فارسی. به گفته قطب الدین در نهایة الادراک، تحفه شاهیه پس از این کتاب تألیف شده است، احتمال آن می رود که قطب الدین در تحفه شاهیه، تجربه های جدید خود در زمینه نجوم را آورده باشد و از این حیث، اهمیت کتاب بیشتر می شود.

نام این کتاب در تمام فهرست های مختلف نسخه های خطی که در سراسر دنیا به چاپ رسیده اند، به صورت تحفه شاهیه و التحفة الشاهیة ضبط شده است. از اطلاعات به دست آمده در فهرست های نسخه های خطی که تا کنون در ایران به چاپ رسیده اند، به طور کلی 31 نسخه گوناگون از این کتاب و 5 نسخه به صورت عکسی درکتابخانه های ایران موجود است. از میان نسخه ها، تنها 4 نسخه در لابلای رساله های دیگر در داخل مجموعه ها، جای گرفته اند و بقیه به تنهایی یک رساله منفرد از این کتاب را تشکیل می دهند. در این میان رتبه اول چه از نظر تعداد، چه از نظر دارا بودن کهن ترین نسخه ها و چه از حیث کامل بودن متن این اثر را کتابخانه مجلس شورای اسلامی به خود اختصاص داده است. هر چند، کهن ترین نسخه این اثر در ایران به شماره 219 در دانشگاه اصفهان نگهداری می شود که کتابت سال 728ق است، یعنی کمتر از 20سال پس از مرگ مؤلف. اما این نسخه ناقص است و قسمت هایی از باب های اول و دوم و سوم آن افتادگی دارد. نسخه کهن بعدی در کتابخانه مجلس شورای اسلامی به شماره 6130 نگهداری می شود و کتابت سال 730 ق است که نسخه ای کامل و تمام اشکال نیز در آن ترسیم شده اند. نسخه کهن بعدی باز هم در کتابخانه مجلس شورای اسلامی نگهداری شده و کتابت سال 751 قمری است و الی آخر که در ادامه مقاله به آنها خواهیم پرداخت.

در فهرست های چاپ شده درباره نسخه های خطی در خارج از ایران، کامل ترین ردپا از تحفه شاهیه را می توان در کتاب روزنفلد، احسان اوغلو یافت (روزنفلد، احسان اوغلو، ص 234). طبق گزارش این کتاب در 20 کتابخانه در سراسر دنیا نسخه هایی از این کتاب وجود دارد. جمعاً 41 متن دست نوشته از تحفه شاهیه در خارج از ایران وجود دارد که کهن ترین آن در کتابخانه ملی پاریس نگهداری می شود و کتابت آن در منطقه سیواس و در زمان حیات مؤلف رخ داده است (دُسِلان، ص 447). همچنین دو شرح و یک ترجمه از این کتاب نیز وجود دارد که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.

گزارش نسخه های خطی کتاب تحفه شاهیه، در کتابخانه های ایران به ترتیب تاریخ کتابت به شرح زیر است:

1-تحفه شاهیه، نگهداری شده در دانشگاه اصفهان به شماره 2/219.

کتابت: سال 728 ق، 158 صفحه.

کاتب:احمدبن محمد بغدادی.

(فهرست دانشگاه اصفهان، جلد1، ص171.)

این نسخه به خط نسخ نگارش شده، خوانا است و بسیار کم خط خوردگی دارد. با توجه به ساختار کتاب که دارای روابط و اشکال هندسی است، و این نکته که کاتب اکثر اشکال را با دقت زیادی و بدون اشتباه و با استفاده از ابزار ریاضی آن روزگار ترسیم کرده است، نشان دهنده وقوف کاتب به این مباحث می باشد. این نسخه در باب های اول تا سوم در برخی مباحث افتادگی هایی دارد. نزدیک بودن کتابت این نسخه به زمان حیات مؤلف –حدود 18 سال پس از مرگ قطب الدین- به ارزش نسخه می افزاید.

2-تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه مجلس شورای اسلامی به شماره 6130.

کتابت:730ق، 306 صفحه.

کاتب: حسین علی بن محمد بن حسن مختص آبادی.

(فهرست کتابخانه مجلس شورای اسلامی، جلد19، ص125.)

کتابت این نسخه نیز همانند نسخه اصفهان بسیار به زمان مؤلف نزدیک است-20 سال پس از مرگ قطب الدین شیرازی- و همانند آن به خط نسخ نگارش شده است. اما به دلیل آب خوردگی در برخی از صفحات، برخی از جملات و تصاویر بوضوح مشخص نیستند و البته همین موضوع باعث شده تا تطبیق اسامی پاره خط ها و دوایر در داخل متن و شکل ها را با اشکال روبرو سازد. ترسیم برخی از شکل ها در این نسخه با ابزار و برخی دیگر بدون ابزار بوده است. به طور کلی به نظر می رسد که کاتب از نظر دانش هندسی در سطح بالایی نبوده است. اما از حیث زمان کتابت و البته کامل بودن نسخه  و تصحیحات اندکی که در حاشیه آن صورت گرفته است، حائز اهمیت است.

3-تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه شماره 2 مجلس شورای اسلامی (سنا) به شماره 1423.

کتابت: سال 751ق، 256صفحه.

کاتب: –

(فهرست کتابخانه شماره 2 مجلس شورای اسلامی، جلد2، ص252.)

این نسخه در رده کهن ترین نسخه های تحفه شاهیه در ایران است. آب خوردگی سبب شده تا وضوح مطالب و اشکال در بسیاری از صفحات با مشکل روبرو شود. این مورد در باب چهارم کتاب که بخش پایانی آن است، شدت بیشتری یافته، به طوری که خواندن مطالب در برخی از صفحات عملاً امکان پذیر نیست. در رسم تصاویر با استفاده از ترکیبی از ابزار و یا دست بوده است. به نظر رسم تصاویر از نظر کاتب در درجه دوم اهمیت بوده است و این موضوع می تواند نشان دهنده تسلط کمتر کاتب بر دانش هندسه و ارتباط آن با مسائل مطرح شده در کتاب است. اگر چه این نسخه، تنها 40 سال، پس از مرگ مولف کتابت شده است، اما به دلیل بی حوصلگی کاتب که تاثیر مستقیم آن بر دستخط و رسم تصاویر کتاب ظاهر شده است، اما نزدیک بودن کتابت آن به زمان مولف بر ارزش این نسخه می افزاید.

4- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه ادبیات دانشگاه تهران به شماره 89.

کتابت: سده هشتم.

کاتب:-

(فهرست دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، جلد 3، ص79.)

5- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه مجلس شورای اسلامی به شماره 6765.

کتابت: سده هشتم، 218 صفحه.

کاتب:-

(فهرست کتابخانه مجلس شورای اسلامی، جلد 20، ص245.)

این نسخه به خط نسخ است و اگر از حاشیه نویسی های کتاب که بسیار نامرتب و بد خط است، صرف نظر کنیم، نسخه نسبتاً تمیز و خواناست. نکته جالب توجه در کتابت نسخه آن است که کاتب علاوه بر آغاز هر بخش جدید، در آوردن اصطلاحات و اسامی نیز از شنگرف قرمز استفاده کرده است. با اینکه نسخه کهن است، اما آثار آب خوردگی در درون متن بسیار کم است. رسم تصاویر با ابزار صورت گرفته است و نسبتاً واضح و تمیز است. نسخه از اواخر باب دوم کتاب به طور کامل افتاده است و ناقص است.

6- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه مجلس شورای اسلامی به شماره 6331.

کتابت: سده هشتم، 320 صفحه.

کاتب: ناشناس

(فهرست کتابخانه مجلس شورای اسلامی، جلد 19، ص347.)

7- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه مجلس شورای اسلامی به شماره 578.

کتابت: سال 834ق، 310 صفحه.

کاتب: عیسی شیروانی.

(فهرست کتابخانه مجلس شورای اسلامی، جلد 1، ص365.)

نسخه به خط نستعلیق و بد خط است. در برخی از قسمت های نسخه افتادگی هایی به چشم می خورد و این موضوع در چند سطر آغازین باب چهارم و بر همین منوال در ادامه این باب باز هم تکرار شده است و همین موضوع سبب می شود تا ارتباط مطالب از بین برود. اما یکی از نکات بارز این نسخه آن است که در نامگذاری خطوط شکل ها از شنگرف قرمز استفاده شده است و همین موضوع سبب شده تا شکل های موجود در این نسخه بسیار خوانا و واضح باشند. علاوه بر این کهن بودن کتابت این نسخه بر ارزش آن می افزاید.

8- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه ملک به شماره 6283.

کتابت: سال 853ق، 416صفحه.

کاتب: امام بن جلال بن نظام بن عماد فقیه کرمانی.

(فهرست کتابخانه ملک، جلد1، ص122.)

نسخه به خط نسخ و خوش خط است. کتابت آن مرتب و تمیز بوده است، بسیار کم خط خوردگی دارد. در برخی از صفحات آب خوردگی به چشم می خورد، اما به متن و اشکال کتاب آسیبی نرسیده است. اندازه برخی از تصاویر نسبت به سایر نسخه های این کتاب بزرگتر رسم شده اند. تمام تصاویر با شنگرف قرمز رسم شده اند و نوشته ها و حروف مربوط به خطوط با جوهر مشکی نوشته شده اند و همین امر سبب شده تا اشکال آن واضح و خوانا باشند. در برخی از صفحات، در حاشیه متن تصحیحات کمی هم آورده شده است. اگر چه در رسم تصاویر از ابزار استفاده شده است، اما در برخی از اشکال، به سبب درک نکردن عمیق موضوع از دقت لازم برخوردار نیست. نکته قابل توجه دیگر در این نسخه آن است که کاتب، آغاز هر جمله را با گذاشتن خطی بر روی کلمه آغازین آن جمله با شنگرف قرمز، کاملاً مشخص کرده است. هر چند کتابت نسخه بیش از صد سال پس از مرگ قطب الدین صورت گرفته است، اما کامل بودن و خوانا بودن نسخه ارزش آن را می افزاید.

9- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه شماره 2 مجلس شورای اسلامی (سنای سابق) به شماره 12.

کتابت: سال 876ق، 570 صفحه.

کاتب: خواجه جان بن مولا جان نقاش قزوینی.

(فهرست کتابخانه شماره 2 مجلس شورای اسلامی، جلد1، ص6.)

10- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه مجلس شورای اسلامی به شماره 38.

کتابت: سال 903ق، 228صفحه.

کاتب: محی الدین بن حبیب الله یزدی حسینی.

(فهرست کتابخانه مجلس شورای اسلامی، جلد 7، ص35.)

11- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه اصفهان به شماره 823.

کتابت: سال 925ق، 236صفحه.

کاتب: حسین بن عبدالحق الهی اردبیلی.

(فهرست کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه اصفهان، جلد 3، ص643.)

12- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه محمد باقر الفت اصفهان به شماره 169.

کتابت: سال 925ق

کاتب:-

(نامه بهارستان، سال اول، شماره دوم، زمستان1379، ص135.)

13- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه آیت الله مرعشی قم به شماره 12709.

کتابت: سال 959ق، 468صفحه.

کاتب:-

(فهرست کتابخانه آیت الله مرعشی، جلد 32، ص297.)

کاتب نسخه را بسیار تمیز و با حوصله نگارش کرده است. خط خوردگی داخل متن بسیار اندک است. شکل ها با ابزارهای ریاضی آن دوره و بسیار تمیز رسم شده اند. به هنگام نوشتن ارقام با گذاشتن خط مستقیمی با شنگرف قرمز بر بالای آنها باعث شده تا ارقام به درستی خوانده شده و با حروف کنار آنها مغلوط نشود. با اینکه نسخه در سده دهم نوشته شده است اما احاطه کاتب به روابط هندسی و ریاضی و کامل بودن نسخه و تصحیحات اندکی که در حاشیه نسخه آمده است، سبب می شود تا این نسخه از ارزش خاصی برخوردار شود.

14- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه آیت الله مرعشی قم به شماره 1255.

کتابت: سال 960ق، 335 صفحه.

کاتب: صدرالدین محمد بن کمال الدین اصفهانی.

(فهرست کتابخانه آیت الله مرعشی، جلد 3، ص570.)

15- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه گلپایگانی قم به شماره 5352.

کتابت: سال 1071ق، 312 صفحه.

کاتب: ملک علی بن یاردم علی اسکندری.

(فهرست کتابخانه گلپایگانی، جلد2، ص 806.)

16- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه مجلس شورای اسلامی به شماره 122/4900.

کتابت: سال 1082ق، 2صفحه.

کاتب: ناشناس

(فهرست کتابخانه مجلس شورای اسلامی، جلد 14، ص109.)

17- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه دانشکده الهیات دانشگاه تهران به شماره 279.

کتابت: سده دهم و یازدهم، 240صفحه.

کاتب: ناشناس

(فهرست نسخه های خطی کتابخانه دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، ص 484.)

18- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه علامه طباطبایی شیراز به شماره 542.

کتابت: سده یازدهم، 270 صفحه.

کاتب: ناشناس

(نسخه پژوهی، جلد2، ص 124.)

19- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه آیت الله مرعشی قم به شماره 13200.

کتابت: سده یازدهم، 386صفحه.

کاتب: ناشناس

(فهرست کتابخانه آیت الله مرعشی، جلد 33، ص369.)

20- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه ملک به شماره 3178.

کتابت: سده یازدهم، 284 صفحه.

کاتب: ناشناس

(فهرست کتابخانه ملک، جلد1، ص121.)

این نسخه به خط نسخ و نستعلیق است (نسخه تقریباً از آغاز فصل چهارم باب دوم کتاب از خط نستعلیق به نسخ تبدیل می شود. و اگر چه خوانا است، اما خوش خط نیست). جای تصاویر در متن در نظر گرفته شده است، اما هیچکدام از تصاویر رسم نشده اند. با توجه به آنکه متن کتاب با مفاهیم هندسی و نجومی گره خورده است و درک کتاب بدون داشتن تصاویر، تقریباً امکان پذیر نیست. از اواخر فصل ششم باب سوم کتاب به طور کامل افتاده است. به عبارتی این نسخه ناقص است.

21- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه بنیاد فارس شناسی به شماره 50.

کتابت: سده یازدهم، 160صفحه.

کاتب: ناشناس

(فهرست بنیاد فارس شناسی، ص71.)

22- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه مجلس شورای اسلامی به شماره 3835.

کتابت: سده یازدهم، 402 صفحه.

کاتب: ناشناس

(فهرست کتابخانه مجلس شورای اسلامی، جلد 10، ص1871.)

نسخه به خط نسخ، بسیار تمیز و مرتب و با حوصله کتابت شده است. اثری از آب خوردگی و خط خوردگی وجود ندارد. در برخی صفحات حاشیه نویسی به چشم می خورد که مانند متن اصلی بسیار مرتب و تمیز نگاشته شده است. در رسم تصاویری که آسان تر بوده است (تنها شامل خط صاف) از ابزار استفاده نشده است. خطوط اکثر تصاویر با شنگرف قرمز رسم شده است. به کار گیری از خطوط با شنگرف قرمز در بالای حروف و اعداد، باعث شده تا استفاده از کتاب آسانتر و بدون اشتباه باشد. اگر چه در رسم اکثر تصاویر از ابزار استفاده شده است، اما  بی دقتی در رسم برخی از تصاویر، نشان می دهد که کاتب به طور کامل به اصول دانش هندسه واقف نبوده است. اگر چه نسخه در سده یازدهم کتابت شده است، اما کامل بودن نسخه و خوانا بودن متن و تصاویر سبب می شود تا بر ارزش آن افزوده شود.

23- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه صدر بازار اصفهان به شماره 78.

کتابت: سده یازدهم، 88 صفحه.

کاتب: ناشناس

(فهرست نسخه های خطی کتابخانه مدرسه صدر بازار اصفهان، ج اول، ص62.)

24- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه فرهنگ اصفهان به شماره 2/3.

کتابت: سده یازدهم.

کاتب: ناشناس

(نشریه، جلد4، ص473.)

25- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه ملک به شماره 3272.

کتابت: سال 1101ق، 238 صفحه.

کاتب: فوارس دماوندی.

(فهرست کتابخانه ملک، جلد 1، ص121.)

این نسخه به خط نستعلیق و بسیار خوش خط است. ظاهراً در هیچ قسمت از متن افتادگی وجود ندارد و تمامی تصاویر آن با ابزارهای ریاضی آن روزگار رسم شده اند. اگر چه این نسخه در ابتدای سده دوازدهم کتابت شده است اما از این نظر که تصاویر و متن بسیار خوانا هستند و کاتب آن با مفاهیم اولیه هندسی آشنا بوده است، و همچنین تفاوت آن با نسخه های قدیمی که همان سده مؤلف کتابت شده اند، بسیار اندک است. بنابراین این نسخه در زمره نسخه هایی قرار می گیرد که حائز اهمیت و توجه هستند.

26- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه مجلس شورای اسلامی به شماره 11/3280.

کتابت: سال 1173ق، 6 صفحه.

کاتب: عطاء الله بن محمد زکی اصفهانی.

(فهرست کتابخانه مجلس شورای اسلامی، جلد10، بخش 2، ص894.)

27- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه مجلس شورای اسلامی به شماره 5518.

کتابت: سده دوازدهم، 290صفحه.

کاتب: ناشناس

(فهرست کتابخانه مجلس شورای اسلامی، جلد16، ص413.)

این نسخه به خط نسخ و کامل است. فقط در برخی از قسمت ها گویا جای تصاویر خالی مانده است. اما نحوه رسم تصاویر نشان می دهد که کاتب با مفاهیم هندسی آشنا بوده است.

28- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه ملی به شماره 1814.

کتابت: سده دوازدهم، 296 صفحه.

کاتب: ناشناس

(فهرست کتابخانه ملی، جلد10، ص394.)

29- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه ملی به شماره 987.

کتابت: سده دوازدهم، 404 صفحه.

کاتب: ناشناس

(فهرست کتابخانه ملی، جلد 8 ، ص 475.)

نسخه به خط نسخ و خوش خط است. اما نه تنها تصاویر، بلکه جای تمام حروف مربوط به شکل ها نیز در درون متن خالی است. در برخی قسمت ها نیز افتادگی دارد، از جمله باب چهارم کتاب.

30- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه ملی به شماره 2354.

کتابت: ندارد، 404 صفحه.

کاتب: ناشناس

(فهرست کتابخانه ملی، جلد12، ص 105.)

31- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه عمومی معارف تبریز به شماره 3030.

کتابت: ندارد، 406 صفحه.

کاتب: ناشناس

(فهرست معارف تبریز، ص155.)

از این کتاب متونی نیز به صورت عکس و فیلم در کتابخانه های ایران موجود هستند که در زیر آمده اند:

1- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران به شماره 4229.

کتابت:سال 751ق.

کاتب:-

(فهرست میکروفیلم های دانشگاه تهران، جلد3، ص34.)

2- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران به شماره 1773.

کتابت: سال 876ق.

کاتب:-

(فهرست میکروفیلم های دانشگاه تهران، جلد1، ص298.)

3- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران به شماره 3549.

کتابت: سال 834ق.

کاتب: عیسی شیروانی.

(فهرست میکروفیلم های دانشگاه تهران، جلد 2، ص1777.)

این فیلم، تصویر نسخه شماره 578، کتابخانه مجلس شورای اسلامی است.

4- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران به شماره 2/2512.

کتابت: –

کاتب:-

(فهرست میکرو فیلم های دانشگاه تهران، جلد1، ص 708.)

5- تحفه شاهیه، نگهداری شده در کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران به شماره 1/4545.

کتابت: –

کاتب:-

(فهرست میکرو فیلم های دانشگاه تهران، جلد3، ص70.)

در ادامه، گزارشی از نسخه های تحفه شاهیه در کتابخانه های خارج از ایران آورده می شود:

1-نسخه شماره 2516، نگهداری شده در کتابخانه ملی پاریس.

کتابت: سال 684ق.

دُسلان، ص447؛ روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.( این نسخه، از معدود نسخه های خطی این کتاب خراج از ایران است که به لطف گزارش مرحوم دسلان آگاهی های محدودی نسبت به تاریخ نگارش نسخه و مانند آن در دست داریم)

2-نسخه شماره 3758، نگهداری شده در دارالکتب قاهره.

کتابت سال 900ق، 316صفحه.

کینگ، ص153؛ روزنفلد، احسان اوغلو، ص 234.

3-نسخه شماره 80، نگهداری شده در دارالکتب قاهره.

کتابت سال 1000ق، 530صفحه.

کینگ، ص153؛ روزنفلد، احسان اوغلو،ص234.

4- نسخه شماره 7، نگهداری شده در دارالکتب قاهره.

کتابت سال 1200ق.

کینگ، ص153؛ روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

5- نسخه شماره 3363، نگهداری شده در کتابخانه برلین.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

6- نسخه شماره 192، نگهداری شده در کتابخانه لیدن هلند.

360 صفحه.

ویتکام، ج1، ص83 ؛ روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

7- نسخه شماره 398، نگهداری شده در کتابخانه ملی بریتانیا.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

8- نسخه شماره 1344، نگهداری شده در کتابخانه ملی بریتانیا.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

9- نسخه شماره 791، نگهداری شده در کتابخانه بادلیان آکسفورد.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

10- نسخه شماره 924، نگهداری شده در کتابخانه بادلیان آکسفورد.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

11- نسخه شماره 2/102، نگهداری شده در کتابخانه بادلیان آکسفورد.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

12- نسخه شماره 41/30، نگهداری شده در کتابخانه واتیکان رم.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

13- نسخه شماره 306، نگهداری شده در کتابخانه فلورانس ایتالیا.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234

14- نسخه شماره 670، نگهداری شده در کتابخانه دانشگاه پترزبورگ

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

15- نسخه شماره 310، نگهداری شده در کتابخانه دانشگاه پرینستون.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

16- نسخه شماره 2226، نگهداری شده در کتابخانه توپقاپی استانبول.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

17- نسخه شماره 3321، نگهداری شده در کتابخانه توپقاپی استانبول.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

18- نسخه شماره 3309، نگهداری شده در کتابخانه توپقاپی استانبول.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

19- نسخه شماره 3307، نگهداری شده در کتابخانه توپقاپی استانبول.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

20- نسخه شماره 3305، نگهداری شده در کتابخانه توپقاپی استانبول.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

21- نسخه شماره 220، نگهداری شده در کتابخانه ینی جامع استانبول.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

22- نسخه شماره 3487، نگهداری شده در کتابخانه فاتح استانبول.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

23- نسخه شماره 1/3175، نگهداری شده در کتابخانه فاتح استانبول.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

24- نسخه شماره 1/927، نگهداری شده در کتابخانه کوپرلو استانبول.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

25- نسخه شماره 1459، نگهداری شده در کتابخانه جارالله استانبول.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

26- نسخه شماره 2584، نگهداری شده در کتابخانه سلیمانیه استانبول.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

27- نسخه شماره 2585، نگهداری شده در کتابخانه سلیمانیه استانبول.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

28- نسخه شماره 2586، نگهداری شده در کتابخانه سلیمانیه استانبول.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

29- نسخه شماره 2587، نگهداری شده در کتابخانه سلیمانیه استانبول.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

30- نسخه شماره 1/2736، نگهداری شده در کتابخانه بایزید استانبول.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

31- نسخه شماره 2454، نگهداری شده در کتابخانه پتنه هند.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

32- نسخه شماره 2039، نگهداری شده در کتابخانه پتنه هند.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

33- نسخه شماره 8، نگهداری شده در کتابخانه رضا در رامپورهند.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

34- نسخه شماره 9، نگهداری شده در کتابخانه رضا در رامپورهند.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

35- نسخه شماره 10، نگهداری شده در کتابخانه رضا در رامپورهند.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

36- نسخه شماره 56، نگهداری شده در کتابخانه حیدرآباد دکن هند.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234

37- نسخه شماره 1013، نگهداری شده در کتابخانه حیدرآباد دکن هند.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

38- نسخه شماره 348، نگهداری شده در کتابخانه بوهار کلکته هند.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

39- نسخه شماره 79/648، نگهداری شده در کتابخانه علیگره هند.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

40- نسخه شماره 20/643، نگهداری شده در کتابخانه علیگره هند.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

41- نسخه شماره 2957، نگهداری شده در کتابخانه بغداد.

روزنفلد، احسان اوغلو، ص234.

تا کنون دوشرح بر این کتاب شناسایی شده است؛ یکی شرح قوشچی بر این کتاب است که از آن نسخه های زیر تا کنون شناسایی شده است: (احسان اوغلو، ج1، ص36)

1- نسخه به شماره 750 در کتابخانه چلبی بغداد.

2- نسخه به شماره 3643 در کتابخانه ایاصوفیه استانبول.

3- نسخه به شماره 1/2060 در کتابخانه جارالله استانبول.

4-  نسخه به شماره 1/1461 در کتابخانه جارالله استانبول.

5- نسخه به شماره 6271 در موزه بغداد.

6- نسخه به شماره 3304 در کتابخانه احمد سوم.

دیگری شرح  قوری زاده که در دارالکتب قاهره به شماره 7 موجود است. این نسخه تنها باب اول و دوم تحفه شاهیه را شامل می شود و 72 صفحه دارد و در سال 1200ق نوشته شده است.

 

منابع:

– مصطفی درایتی، فهرستواره دستنوشت های ایران (دنا)، تهران، 1389ش.

-فرید قاسملو، فریبا پایروند ثابت، فهرستواره مشترک نسخه های خطی نجوم و علوم وابسته در کتابخانه های ایران، تهران، 1391ش.

 

-B.A. Rosenfeld; E. Ihsanoglu, Mathematicians, astronomer and other scholars of  Islamic civilization and their work , Istanbul, 2003.

-David A. King, A survey of the scientific manuscripts in the Egyptian national library, Vol. 5.

  1. Ihsanoglu, Osmanli astronomi literature tarihi, Istqbbul, 1997. –
  2. LeBaron De Slane, Catalogue des manuscrits Arabes, Paris, 1883-1895.-
ارسال نظر

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.