كیانوش كیانی هفت لنگ
جغرافیا را میتوان علم شناخت دقیق و همهجانبه محیط طبیعی و محیط انسانی دانست. حغرافیا در زمره علوم كهن و اولیهای است كه بشر با آن آشنا شد و از آن در جهت رفع مشكلات و بهبود زندگی خود و اطرافیان بهره گرفت. به عبارت دیگر بشر از دوران غارنشینی تاكنون همواره با محیط پیرامون خود در ارتباط متقابل بوده است و از جغرافیا برای شناخت و بهرهگیری از مواهب طبیعی برای رفع مشكلات و نیازهای مادی و معنویاش بهرهبرداری كرده است.
به دلیل تنوع طبیعی و انسانی نجد ایران، عوامل جغرافیایی تأثیر زیادی در اقتصاد و معیشت، تاریخ و تمدن، فرهنگ و رفتار ساكنان این سرزمین داشته و این خود در گذر زمان و طی سدهها زمینهساز توجه اندیشمندان و خلق آثار بیبدیلی در زمینه شناخت این خصوصیات تحت عناوین مختلف «مسالك و ممالك»، «صورهالأرض»، «هفت كشور»، «صورالأقالیم»، «البلدان» و مانند آن در قالب علم جغرافیا شده است.
جوامع انسانی از گردش ماه و خورشید و ستارهها گرفته تا وزش بادهای شمالی و جنوبی، شیب كوهها و درهها، ریزش برف و باران، جریان نهرها، رودها و قناتها، رویش گیاهان در مراتع و جنگلها، گیاهان دارویی و صنعتی، دامداری سنتی، دانش سنتی و بومی و سایر پدیدههای جغرافیایی بهرهگیری كردهاند. بنابراین جغرافیا همواره در متن زندگی جوامع سنتی (بهصورت جبرگرایی یا تسلط طبیعت بر انسان) و جوامع مدرن (بهصورت امكانگرایی یا تسلط انسان بر طبیعت) حضور و تأثیر گذاشته است.
امروزه نیز برنامههای توسعه در قالب برنامههای میانمدت توسعه و آمایش سرزمین با آگاهی از وضعیت اقلیم (برای كاشت، داشت و برداشت) و آبوهوا (برای پیشبینی از حوادث طبیعی) نظیر: توفان، سیل، زلزله و آتشفشان و سایر منابع طبیعی تا موضوعات اجتماعی، از جمله پراكندگی فقر و غنا، كودكان كار، زنان خیابانی، جرم و جنایت و صدها موضوع اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی در بستر مطالعات جغرافیایی امكانپذیر است.
این اشاره كوتاه بهخوبی آشكار میسازد كه شناختن و شناساندن حغرافیای ایران چقدر پر اهمیت است و تدوین و انتشار این اثر سترگ تا چه پایه برای مسوولان برنامهریزی كشور دانشجویان رشتههای علوم زمین و بهویژه جغرافیا و علاقهمندان به شناخت كشور عزیزمان ایران، مهم و آگاهیبخش است.
باید در نظر داشت كه موقعیت، وسعت و حدود «ایران» در فلات ایران، جغرافیای تاریخی و جغرافیای فرهنگی ایران متغیر است.آنچه در مجموعه ایران مورد مطالعه و پژوهش قرار گرفته است، جغرافیای سیاسی یا مرزهای كنونی ایران امروز است.
در این چارچوب، شناخت موقعیت، حدود و وسعت ایران و مناطق مختلف از جمله استانهای آن، ساختار و اشكال ناهمواریها، اعم از شناسایی ویژگیهای زمینشناختی، ازجمله آبرفتها، بادرفتها، خاكها و سنگهای آتشفشانی، واریزهها و روانسنگها، ناهمواریها (كوهها، جلگهها، زمینهای پست ساحلی و بیابانها)، شامل سلسلهكوههای البرز، كوههای آذربایجان (ارسباران، سهند و سبلان)، كوههای تالش، كوههای شمال خراسان (آلاداغ و بینالود)، كوهستان سراسری زاگرس با جهت شمالغرب/جنوب شرق؛ شامل زاگرس شمالی، زاگرس مركزی و زاگرس جنوبی (زردكوه، سبزكوه، دنا، مونگشت، آسماری)، كوههای مركزی و كوههای شرقی ایران قابل توجه است.
همچنین شناسایی مناطق كمارتفاع و پست ساحلی شمال و جنوب كشور و نیز شناخت آبوهوا در 3 سطح كلان، میانی و خرد، حوضههای آبریز (دریای خزر، دریای مكران (عمان) و خلیج فارس، دریاچه ارومیه، حوضه مركزی و حوضه هامون و حوضه سرخس، ویژگیهای پوشش گیاهی، شامل منطقه جنگلهای پهن برگ مرطوب شمال، منطقه جنگلهای پهن برگ غرب، مناطق استپی و كوهستانی، منطقه خشكرودهای كوهپایهای، منطقه رودهای بیایانی، منطقهجنگلهای ساحلی جنوبی، در كنار خصوصیات حیاتوحش از جمله خزندگان و ماهیان ایران از اهمیت ویژهای برخوردار است.
افزون بر اینها، جغرافیای جمعیت ایران شامل توزیع و پراكندگی جمعیت، نسبتهای سنی و جنسی، اشتغال، مهاجرتها و جنبههای مختلف جغرافیای اقتصادی (صنعت، معدن، تجارت، كشاورزی، دامداری، دامپروری و خدمات) برخی از موضوعات كلی جغرافیایی است كه از هر عنوان دهها و صدها عنوان فرعی دیگر نیز مستفاد میشود. این عناوین مشتی است از مفهوم جدید جغرافیا و به ویژه جغرافیای كاربردی.
در اینجا تذكر این نكته ضروری است هنوز هم كسانی هستند كه جغرافیا را منحصرا به مطالعات محدود میدانند و از پیشرفتهای این دانش به كلی بیخبرند! جامعه و نسل جوان ایران امروز میداند كه مطالعه در جغرافیای فقر و غنا، مسائل زیستمحیطی، نابرابری و بیعدالتی، جرم و جنایت، ولگردی و بیماریهای واگیردار در جهان میتواند به تعادل در روابط بینالملل بینجامد و از واژگون كردن كشتی جهانی كه همه در آن زندگی میكنیم، جلوگیری كند.
اهمیت مطالب برشمرده، موجب شد تا مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی و رییس بلندهمت و ایراندوست آن، مدتها پیش دست به كار شد و با سرپرستی مجموعه جغرافیای جامع ایران با انتخاب سرویراستاری جغرافیدان و دانشمند، دكتر عباس سعیدی و همكاران پژوهشگر ایشان، دست به كاری سترگ زدند، آن هم در شرایط خشكسالی معرفت و حمایت بودجهای از نهادهای پژوهشی و فرهنگی از اینگونه مراكز در كشور.
امیدواریم كه در ویرایش چاپهای بعدی، این مجموعه همچنان رو به كمال نهد و با موضوعات گستردهتر و فراگیر و كاربردی و روزآمدكردن آمار و اطلاعات و انتشار نسخه دیجیتال و دسترسپذیر كردن آن برای عموم مردم و علاقهمندان، گامی بلند را كه در خدمت به ایران عزیز برداشتهاند به پایان برسانند.
ویژه نامه جغرافیای جامع ایران؛ روزنامه اعتماد
