نویسنده: آرزو حسینی
چکیده: در گذشته، اغلب شهرها و روستاهای ایران دارای فضاهای گردهمایی نظیر شربتخانهها بودند که مردم برای گفتگو و استراحت موقت در این اماکن گرد هم میآمدند، شربتی میآشامیدند و در باب موضوعات محلی روز مذاکره میکردند. در همین اماکن بود که ایرانیان با ذوق و اشتیاق وافر به اشعار و داستانهای شاهنامه گوش فرامیدادند. در خصوص قدمت و اینکه از چه زمانی شربتخانهها در ایران آغاز به کار کردند اطلاعات درستی در دست نیست. با این حال، گمان میرود نخستین شربتخانهها پس از ظهور اسلام و منع مذهبی نوشیدن شراب، در دوره سلطنت تیمور در شهر سمرقند پدید آمد و در زمان شاه اسماعیل صفوی به اوج رسید و در نهایت در همان دوره با آمدن قهوه رو به زوال رفت. همراه با رسم شربتنوشی در دربار صفوی، شغل شربتدارباشی نیز پدید آمد و از مناصب مهم درباری شد. دگرگونیهای فرهنگی در جامعه کنونی ما سبب به فراموشی سپردهشدن سنتها و آداب و رسوم گذشتگان شده است. از این رو پژوهش در خصوص جامعه سنتی و شناخت ارزشهای اجتماعیـ فرهنگی آن اهمیت چشمگیری دارد. در این پژوهش، با استفاده از روش توصیفیـ تطبیقی، ضمن بیان تاریخچه و نقش شربتخانه در زندگی اجتماعی ایرانیان، معماری این نهاد اجتماعی و فرهنگی معرفی و در آخر مقایسهای میان ویژگیهای معماری فضاهای تعاملی همچون شربتخانهها و قهوهخانهها از سویی و از سوی دیگر میان معماری شربتخانههای موجود انجام شده است. یافتهها بیانگر آن است که شربتخانهها و قهوهخانهها معمولاً برای انجام فعالیتهای جمعی به صورت مرکزگرا؛ و بنا بر نوع استفاده و کاربری حکومتی یا مردمی آن، دارای معماری برونگرا یا درونگرا بودهاند.
منبع: باغ نظر، دوره 10، شماره 25، تیر 1392
