سه مقاله طبي، نجيب الدين سمرقندي

سه مقاله طبي، نجيب الدين سمرقندي

دكتر احسان مقدس

ابو حامد نجيب الدين محمد بن علي بن عمر سمرقندي، پزشك و داروشناس حاذق مسلمان و از اطباي قرن ششم و هفتم هجري قمري كه متاسفانه اطلاعات چنداني در باره زندگي او در دست نيست، وي ظاهراً در سمرقند به دنيا آمده و بعداً به شهر هرات مهاجرت كرده و تا هنگام مرگ در اين شهر می‌زيسته است و يكي از پزشكان سرشناس هرات به شمار می‌رفته است و تاريخ نگاران در همه جا از او با لفظ احترام آميز «مولانا» نام برده اند كه نشان می‌دهد علاوه بر علوم طبي در برخي ديگر از علوم متداول آن زمان نيز احاطه داشته است، اما متأسفانه به غير از كتاب ها و آثار و مقالات طبي چيزي برجاي نمانده است، ذكر نام وي در كتاب الذريعه و طبقات اعيان الشيعه نشان می‌دهد كه وي معتقد به مذهب شيعه بوده است.  وي تاليفات مهم و متعددي در زمينه طب داشته است كه شاخص ترين اين تأليفات كتاب الاسباب و العلامات است كه سمرقندي در اين كتاب علل و علايم بيماري ها را بيان می‌كند و نظر به اهميت كتاب شروح متعددي بر اين كتاب نگاشته شده است كه مهم ترين آن ها شرح برهان الدين نفيس بن عوض كرماني است. اين طبيب بزرگ در سال 619 قمري(1222ميلادي)، در حمله مغولان به شهر هرات، در اين شهر توسط مغول ها به قتل رسيد.

سه مقاله طبي، نجيب الدين سمرقندي

آثار و تاليفات سمرقندي

سمرقندي طبيبي پركار و پرتلاش بوده كه علي رغم عمر كوتاه خود آثار و تأليفات فراواني از خود برجاي گذاشته و در بسياري از مباحث رايج ومتداول طب سنتي كتاب و مقاله نوشته است. نگارنده به طور مختصر مهم ترين آثار برجاي مانده از اين طبيب و حكيم مسلمان را ذكر می‌نمايد. قابل ذكر است كه تمامي كتاب ها و مقالات برجاي مانده از نجيب الدين سمرقندي به زبان عربي می‌باشد و اثري به زبان فارسي از وي برجاي نمانده است. برخي از كتاب هاي سمرقندي در طي قرون و اعصار تحت عنوان « خمسه نجيبيه» جمع آوري و كتابت شده است، كه خمسه نجيبيه از ديدگاه ناسخان عبارت بوده است از: 1.الاسباب و العلامات، 2.اصول التراكيب، 3.الاطعمه للاصحاء، 4. الاطعمه للمرضی، 5. قراباذين.

1ـ كتاب الاسباب و العلامات

اين كتاب يكي از مهم ترين كتاب هاي سمرقندي می‌باشد. سمرقندي در اين كتاب عوامل مسبب بيماري هاي اشاره نموده وتوضيحات مختلفي در باره اين علل وعوامل ذكر می‌كند. اين كتاب در طب سنتي اهميت فراواني داشته و شرح هاي متعددي بر آن نوشته شده است كه مهم ترين آن ها شرح نفيس الدين بن عوض كرماني است. همچنين محمد ارزاني قادري شيرازي نيز شرحي بر الاسباب و العلامات نوشته به نام طب اكبري معروف است، آقا بزرگ طهراني در كتاب الذريعه در باره اين كتاب گويد: « سمرقندي در اين كتاب به بحث در باره بيماري‌هاي جزئي پرداخته و اسباب و علل و درمان آن ها را ذكر می‌كند، اول آن الحمدلله علی نعمائه السابغه است و اين كتاب چاپ شده و نسخه كهني از آن كه تاريخ كتابت آن 779 قمري در موقوفات مدرسه فاضليه وجود دارد»[1].

نسخه هاي خطي متعددي از اين كتاب در كتابخانه هاي ايران وجود دارد كه بالغ بر سي نسخه می‌باشد و به عنوان مثال هفت نسخه از آن عبارتند از:  سه  نسخه خطي از اين كتاب در كتابخانه مجلس شوراي اسلامي به شماره هاي 1126و 6/536 و 1047ط و سه نسخه خطي در كتابخانه ملي ملك به شماره هاي 1/4401و 4/4788 و 4457 و يك نسخه خطي در مسجد اعظم قم به شماره 4/1963 و همچنين نسخه هاي متعددي از اين كتاب در كتابخانه جهان پراكنده است كه به عنوان مثال يك  نسخه خطي نيز در كتابخانه دانشگاه آمريكايي در بيروت قرار دارد. متن عربي اين كتاب در زمستان 1391 توسط دكتر يوسف بيگ بابا پور چاپ و منتشر شد. اين كتاب در سال 1310قمري توسط عباس بن محمد به فارسي ترجمه شده است كه ترجمه خطي آن هنوز تصحيح و منتشر نشده است.

2ـ كتاب الاقراباذين علي ترتيب الاسباب

كتابي در زمينه داروسازي است. سمرقندي در اين دارونامه، نام داروها را بر اجزاي بدن ذكر می‌كند و براي مثال اولين مجموعه از داروها را تحت عنوان ادوية الراس يا داروهاي سر می‌آورد و سپس  در مبحث بعدي به ادويه العين يا داروهاي چشم می‌پردازد و بدين گونه داروهاي اجزاي مختلف بدن از سر تا پا را ذكر مي‌كند. نسخه‌هاي خطي متعددي از اين كتاب در كتابخانه هاي ايران وجود دارد كه بالغ بر بيست نسخه مي‌باشد و به عنوان مثال چهار نسخه از آن عبارتند از: سه نسخه خطي در كتابخانه ملي ملك به شماره‌هاي 4381 و 3/4788  و 2/4504 و همچنين يك نسخه خطي در كتابخانه مجلس شوراي اسلامي به شماره 68/360. همچنين نسخه هاي متعددي از اين كتاب در كتابخانه جهان پراكنده است كه به عنوان مثال يك نسخه نيز در كتابخانه دانشگاه ملك سعود در عربستان سعودي به شماره 615 وجود دارد. اين كتاب در سال 1994 ميلادي به كوشش دكتر جورج طعمه به سه زبان عربي، فرانسه وانگليسي در لبنان چاپ و منتشر شد.

قابل ذكر است كه در كتابخانه آيت اله مرعشي در قم كتابي به نام «ادويه العين» وجود دارد كه به نظر می‌رسد بخشي از قراباذين باشد، اين كتاب دو نسخه به شماره هاي 3/10885 و 3/13449 وجود دارد.

3ـ الفرق بين الامراض المشكله

كتابي مهم در زمينه تشخيص تفريقي بيماريها است كه سمرقندي در اين كتاب تلاش می‌كند كه راه تشخيص بيماري هاي دشوار را به پزشكان آموزش دهد. چهار نسخه خطي از اين كتاب در كتابخانه هاي ايران وجود دارد كه دو نسخه خطي در كتابخانه ملي ملك به شماره هاي 3/4405 و 4/4382 و يك نسخه در كتابخانه آستان قدس رضوي به شماره 3/14124 و يك نسخه خطي در كتابخانه دانشگاه تهران به شماره 2/459 وجود دارد.

4ـ الادويه المفرده المستعمله

نام كامل اين كتاب «الادويه المفرده المستعمله، خواصها و افعالها » می‌باشد كه نسخه هاي متعددي از آن در كتابخانه هاي ايران وجهان وجود دارد كه دو نسخه خطي از آن در كتابخانه مجلس شوراي اسلامي به شماره هاي 1/6098 و 63/360 و يك نسخه در كتابخانه آيت الله مرعشي به شماره 2/7467 و يك نسخه در كتابخانه دانشگاه تهران به شماره 11/5217 و يك نسخه در كتابخانه حقوق به شماره 3/90-ج و يك نسخه از آن در كتابخانه عارف حكمت در مدينه منوره و يك نسخه در مدرسه يحيي پاشاي جليلي در موصل و يك نسخه در انستيتوي فرهنگي و مطالعات شرقي دانشگاه توكيو به شماره 2216 – 113 MS وجود دارد.

5ـ قوانين الادويه المفرده

كتاب ديگري است كه در آن سمرقندي به ذكر اصول و قوانين كاربرد داروهاي مفرده پرداخته و دو نسخه خطي از اين كتاب در كتابخانه مجلس شوراي اسلامي به شماره 11/352-ط و 9/6201 وجود دارد. نگارنده را نخست گمان بر اين بود كه اين كتاب همان كتاب الادويه المفرده المستعمله فوق الذكر باشد اما با مقايسه مطالب مقدمه هر دو كتاب در يافت كه اين كتاب، كتاب ديگري است و در آن ذكري از داروها به صورت انفرادي نيامده است بلكه يك سري اصول كلي اوليه در مورد داروها ارائه شده است.

6ـ اطعمه المرضي

نام ديگر آن « المثل و الدستورات في اطعمه المرضی» است و كتابي در باره تغذيه بيماران است كه به نظر می‌رسد كه سمرقندي آن را به تقليد از كتاب اغذيه المرضی محمد بن زكرياي رازي نوشته باشد. نسخ خطي فراواني از اين كتاب در كتابخانه هاي ايران وجود دارد كه در حدود 16 نسخه خطي می‌باشد كه پنج نسخه آن در كتابخانه مجلس شوراي اسلامي به شماره هاي 1/416 و 67/360 و 66/ 360 و 2/6009 و 11/4601 می‌باشد و يك نسخه خطي از آن در كتابخانه يحيي پاشا جليلي در موصل عراق و يك نسخه از آن در كتابخانه عارف حكمت در مدينه منوره و يك نسخه از آن در كتابخانه اياصوفيه در تركيه و يك نسخه از آن در موزه بغداد در عراق و يك نسخه از آن در انستيتوي فرهنگي و مطالعات شرقي دانشگاه توكيو به شماره 2215 – 113 MS وجود دارد.

7ـ اصول تركيب الادويه

كتابي در باره تركيب داروهاي مختلف است كه بيست فصل دارد و در حدود 12 نسخه خطي از آن در كتابخانه ايران وجود دارد كه دو نسخه خطي آن در كتابخانه مجلس شوراي اسلامي به شماره هاي 8/536 و 69/360 و يك نسخه خطي در كتابخانه ملك به شماره 3/4401 و يك نسخه خطي از آن در كتابخانه آيت الله كلپايگاني قم به شماره 8720-170/58 و جود دارد. همچنين نسخه خطي ديگري از اين كتاب در كتابخانه انستيتوي فرهنگ و مطالعات شرقي دانشگاه توكيو در ژاپن به شماره2225 و يك نسخه خطي ديگر در كتابخانه يحيي پاشاي جليلي در موصل و يك نسخه از آن به عنوان « الدستور» در كتابخانه كنگره آمريكا وجود دارد. اين كتاب در سال 1989 ميلادي به كوشش نجلاء قاسم عباس توسط انستيتوي احياي ميراث علمي عربي دانشگاه بغداد چاپ و منتشر شد.

8ـ الاغذيه و الاشربه

نام ديگر آن « الاغذيه و الاشربه للاصحاء» است و به نظر می‌رسد كه سمرقندي اين كتاب را براي افراد سالم نوشته باشد و در آن روش صحيح غذا خوردن ونوشيدن را آورده است. نه نسخه خطي از اين كتاب در كتابخانه هاي ايران   وجود دارد كه سه نسخه خطي آن در كتابخانه مجلس شوراي اسلامي به شماره هاي 4/416 و 6/6098 و 1575 و يك نسخه در كتابخانه ملك به شماره 2/4401 وجود دارد، همچنين يك نسخه در كتابخانه يحيي پاشاي جليلي در موصل و جود دارد و نسخه اي از آن در كتابخانه خديويه مصر وجود دارد كه تاريخ كتابت آن جمادي الثاني سال 623 قمري است .

9ـ الفصد

كتابي در باره «رگ گشودن» است، و فصد يكي از مباحث مهم طب سنتي است كه بسياري از بزرگان و حكماي پيشين نظير محمد بن زكرياي رازي، ابن سينا، ابن التلميذ و ديگران به اين موضوع اهتمام ورزيده و رساله اي جداگانه در اين باره نوشته اند كه سمرقندي نيز از اين قاعده مستثنی نبوده و رساله  اي در باره فصد نوشته است كه ظاهراً تنها نسخه خطي موجود در كتابخانه ملك به شماره 1085 می‌باشد كه تاريخ كتابت آن 740 قمري است.

10ـ تشريح الابدان

ظاهراً درباره آناتومي بدن و كالبد گشايي است و فهرستواره نسخ خطي پزشكي در باره اين كتاب اظهار می‌دارد كه دو نسخه خطي از آن در كتابخانه ملك وجود دارد كه اولي به شماره 4410 بوده و 104 برگ است و تاريخ كتابت آن سال 1223 قمري و دومي نسخه شماره 4238 می‌باشد كه 107 برگ بوده و تاريخ كتابت آن اوايل سده 13 قمري است.

11ـ مختصر في صناعه الطب

كتابي درباره حرفه پزشكي است ويك نسخه از آن در كتابخانه دانشگاه تهران به شماره 1997 وجود دارد و  نسخه ديگري  از اين كتاب تحت عنوان «خلاصه في الطب » در كتابخانه وزيري يزد به شماره 3170 وجود دارد.

12ـ رساله في الادويه المسهله

برخي از منابع اين رساله را رساله مستقلي دانسته اند اما نگارنده معتقد است كه اين رساله مستقل نبوده بلكه قسمت پاياني كتاب الادويه المفرده سمرقندي مي­باشد كه برخي آن را رساله­اي مستقل دانسته اند.

13ـ المنهج في الطب

يكي از كتاب هاي سمرقندي است كه نسخه اي از آن يافت نشده است و تنها ذكري كه از آن به ميان آمده، توسط آقا بزرگ طهراني است كه در الذريعه، ترجمه فارسي اين كتاب را چنين معرفي می‌كند: « كتاب غايه الغرض في معالجه المرض، سيد شريف منصور حسيني حسني، از علماي قرن سيزدهم، ترجمه كتاب المنهج في الطب تاليف نجيب الدين ابي حامد محمد بن علي بن عمر سمرقندي، شهيد در سال 619 قمري پس از ورود مغول ها به هرات، كه اين كتاب شصت فصل دارد و در پي آن فصلي در باره طبيعت است و نسخه اي از آن در كتابخانه خديويه مصر است»[2].

14ـ ابدال الادويه

كتابي در باره داروهاي جايگزين است، كه نوشتن اين گونه كتاب ها در بين اطباي پيشين رايج و متداول است وهدف از نوشتن اين كتاب ها معرفي برخي از داروها به جاي داروهاي ديگر است تا اگر طبيبي در شهر و ياروستا داروي مورد نياز خود را نيافت بتواند از داروي مشابه استفاده كند و ظاهراً سمرقندي نيز به پيروي از ساير اطباي قديم دست به نوشتن كتابي با اين موضوع پرداخته است. يك نسخه خطي از اين كتاب در كتابخانه ملي مصر موجود است و خير الدين زركلي نيز در كتاب الاعلام ذكر می‌كند كه: در كتابخانه رباط در مراكش نسخه خطي به شماره (578 د) مشاهده كرده كه تاريخ كتابت آن 744 قمري بوده و در آن شش كتاب سمرقندي قرار داشته است كه يكي از آن كتاب ها « الابدال من المعاجين و الاقراص و الادويه المفرده و غيرها » می‌باشد كه به نظر می‌رسد همين رساله ابدال الادويه باشد[3].

15ـ وجع المفاصل ( النقرس)

كتابي در باره « درد مفاصل » است. اين كتاب همچنين به نام كتاب نقرس نيز معروف است و سمرقندي در اين كتاب به مبحث درد مفاصل و علل بروز آن و راه هاي درمان آن پرداخته است. در باره اين كتاب متعاقباً بحث خواهد شد.

16ـ تركيب طبقات العين

نام ديگر آن «تشريح العين» ودر جاي ديگر « تشريح العين و تعيين طبقاتها و رطوباتها» است و سمرقندي در اين كتاب به شرح طبقات مختلف چشم می‌پردازد. رساله اي كم حجم ولي مهم در زمينه چشم پزشكي است كه متعاقباً در باره آن بحث خواهد شد.

17ـ الادويه القلبيه

اين كتاب به نام «مقاله في قوانين تركيب الادوية القلبيه» نيز ذكر شده است وكتابي در باره داروهاي قلبي است و به نظر می‌رسد كه سمرقندي اين كتاب را به تقليد از ابن سينا كه كتابي به همين عنوان دارد نوشته باشد و در زير مطالبي به تفصيل در باره آن خواهد آمد .

تصحيح سه مقاله حاضر

در اين جا به بررسي سه مقاله طبي كوچك سمرقندي پرداخته شده است و با عنايت به آشنايي نگارنده  با واژه­ها و اصلاحات عربي  طب قديم، تلاش شده است كه صحيح ترين متن ممكن براي خواننده فراهم شود، زيرا كه نگارنده معتقد است كه مصحح نبايد به بهانه امانت داري، متني نامفهوم ارايه دهد و خواننده را گيج و مبهوت بگذارد، بلكه بايد تلاش كند علاوه بر رعايت امانت داري تا آن جا كه ممكن است به ويراستاري متن نيز همت گمارد و اضافات خود را در پاورقي ذكر نمايد. بديهي است فهم دقيق جملات و درك آن مستلزم دانستن زبان عربي مي‌باشد، زيرا عدم آشنايي به زبان عربي منجر به رونويسي متن خواهد شد كه براي انجام كارهاي تحقيقاتي و پژوهشي در زمينه طب سنتي شايسته نيست. در اين جا به ترتيب در باره سه مقاله طبي مذكور سخن می‌داريم:

الف. مقاله كيفيت تركيب طبقات العين

اين مقاله كوچك طبي كه حجم آن بالغ بر يك صفحه می‌باشد، يكي از مقالات مشهور سمرقندي است كه بنابر منابع موجود انتساب آن به سمرقندي محرز و مؤكد است. زيرا كه در اغلب منابع موجود اين مقاله از تأليفات سمرقندي به شمار آمده است و اين كه چرا سمرقندي اين مقاله را در لابه لاي ساير مولفات خود نياورده اطلاعي در دست نيست، شايد علت اين امر به اهميت رساله باز می‌گردد و اين كه كحالين، طيفي از پزشكان و اطباي سنتي بودند كه تنها به كار چشم پزشكي مي‌پرداختند، لذا اطباي مشهور براي راحتي كار اين كحالان، تأليفات مستقلي در باره آناتومي چشم، اسباب و علل بيماري هاي چشم و داروهاي چشم مي‌نوشتند، تا اين كحالان بتوانند به راحتي به منابع مورد نياز  دسترسي پيدا كنند.

نام اين مقاله در منابع مختلف به سه شكل آمده است كه در برخي منابع به صورت «مقاله في كيفيه تركيب طبقات العين» و در جاي ديگر «تشريح العين» و در جاي سوم« تشريح العين و تعيين طبقاتها و رطوباتها» مي‌باشد كه  در اين جا از نام گذاري اول كه نام گذاري نسخه خطي دانشگاه توكيو است استفاده شده است، و قابل ذكر است كه نسخ خطي متعددي از اين كتاب در كتابخانه هاي ايران وجهان وجود دارد و براساس مطالب مندرج در فهرستواره نسخ خطي پرشكي در كتابخانه هاي ايران و ساير منابع موجود،  نسخ خطي اين رساله به شرح زير می‌باشد:

1ـ قم، كتابخانه آيت الله مرعشي، شماره 7467، رساله ششم،ص( 135 پ تا 136 ر)، تاريخ كتابت 936 قمري

2ـ تهران، كتابخانه سنا، شماره 360، رساله 65، تاريخ كتابت 1008 قمري

 

3ـ تهران، كتابخانه سنا، شماره 416، رساله 4، ص 257 تا 265، تاريخ كتابت سده 8 و 9

4ـ قم، كتابخانه آيت الله مرعشي، 7467، رساله 12، ص187پ تا 245پ، تاريخ كتابت 936قمري

5ـ تهران، كتابخانه مجلس، شماره 6098، رساله6، ص140، تاريخ كتابت 987قمري

6ـ مشهد، كتابخانه آستان قدس رضوي، شماره 5125، رساله 2، تاريخ كتابت 988 قمري

7ـ مشهد، كتابخانه مدرسه فاضليه، شماره 2، 59 برگ.

8ـ تهران، كتابخانه ملك، شماره 4439، رساله 1، خط نسخ، قرن 13

9ـ مشهد، كتابخانه آستان قدس رضوي، شماره 5123، رساله 2،نسخ، شعبان 680قمري، 1برگ

10ـ تهران، دانشكده حقوق، شماره: 2/90-ج، بي تاريخ .

11ـ توكيو، دانشگاه توكيو، شماره: 2224 – 113 MS، نسخ، 4 صفحه، ناسخ محمد ناصر بن شاه حسين السياف التبريزي، تاريخ كتابت 1062 قمري.

در تهيه مقاله تركيب العين از سه نسخه خطي استفاده شد كه در اين ميان نسخه خطي توكيو به علت وضوح و زيبايي خط و متن نسبتاً صحيح وكامل مورد استفاده قرار گرفت، هرچند كه اين نسخه در مقايسه با ساير نسخ خطي متأخر بوده و تاريخ كتابت آن سال 1062 قمري بود اما به دلايل فوق الذكر به عنوان نسخه اصلي مورد استفاده قرار گرفت و با علامت «ت» مشخص شد. نسخه دوم مورد استفاده نسخه كتابخانه سنا به شماره 65/360 س س كه به «مجمع النفائس و حجله العرائس» مشهور است و تاريخ كتابت آن 1008 قمري است و كاتب آن ابوالحسن سالك الدين محمد حموي انصاري است و اين نسخه با علامت «س» مشخص شده است.

نسخه سوم، نسخه خطي كتابخانه ملك به شماره 4439  است و اين نسخه با علامت «م» مشخص شده است.

 

ب. الادويه القلبيه

نسخ خطي كتاب «مقاله في قوانين تركيب الادوية القلبيه»در كتابخانه هاي مختلف ايران وجهان وجود دارد و نسخ خطي اين رساله به شرح زير می‌باشد:

1ـ نسخه خطي كتابخانه مجلس شوراي اسلامي به شماره 9/352ط

2ـ نسخه خطي كتابخانه مجلس شوراي اسلامي به شماره 7/6201

3ـ نسخه خطي كتابخانه مجلس شوراي اسلامي به شماره 9/536

4ـ نسخه خطي كتابخانه مجلس شوراي اسلامي به شماره 10/3821

5ـ نسخه خطي كتابخانه مجلس سنا به شماره  64/360 س س

6ـ نسخه خطي كتابخانه دانشگاه حقوق تهران به شماره 4/90-ج

7ـ نسخه خطي كتابخانه دانشگاه تهران به شماره 3/ 1987

8ـ نسخه خطي كتابخانه خديويه مصر كه تاريخ كتابت آن سه شنبه پنجم رمضان 968 قمري است[4]

9ـ نسخه خطي كتابخانه انستيتوي فرهنگي و مطالعات شرقي دانشگاه توكيو به شماره 2225 – 113 MS كه تاريخ كتابت آن سال 1062 قمري است.

در تهيه نسخه حاضر از سه نسخه دانشگاه توكيو به شماره 2225 – 113 MSاستفاده شده كه اين نسخه با رمز «ت» مشخص شده است، و نسخه دوم مورد استفاده نسخه كتابخانه سنا به شماره 65/360 س س كه به «مجمع النفائس و حجله العرائس» مشهور است و تاريخ كتابت آن 1008 قمري است و كاتب آن ابوالحسن سالك الدين محمد حموي انصاري است و اين نسخه با علامت «س» مشخص شده است و نسخه سوم، نسخه خطي كتابخانه مجلس شوراي اسلامي به شماره 9/352ط كه اين نسخه با علامت «م» مشخص شده است.

 

 

ج. وجع المفاصل

كتابي در باره « درد مفاصل » است. اين كتاب همچنين به نام «كتاب علاج نقرس» نيز معروف است. نسخه هاي متعددي از اين كتاب در كتابخانه هاي ايران وجود دارد كه نسخ خطي اين رساله به شرح زير می‌باشد:

1ـ نسخه خطي كتابخانه ملي ملك به شماره 7/4281

2ـ نسخه خطي كتابخانه آيت الله مرعشي به شماره 8/7467

3ـ نسخه خطي كتابخانه آستان قدس رضوي به شماره 12/16766

4ـ نسخه خطي كتابخانه آيت الله گلپايگاني در قم به شماره 3/1135-35-7

5ـ نسخه خطي كتابخانه دانشگاه تهران به شماره 4/1129

6ـ نسخه خطي كتابخانه مجلس شوراي اسلامي به شماره 1538

7ـ نسخه خطي كتابخانه انستيتوي فرهنگي و مطالعات شرقي دانشگاه توكيو به شماره 2226 – 113 MS و قابل ذكر است كه فهرست نويس و نسخه شناس كتاب خطي مذكور اين رساله را «رسالة من بقراط في مضار الشراب وبيان أوجاع المفاصل والنقرس ومعالجاتها »  ذكر می‌كند و اظهار می‌دارد كه رساله مذكور با رساله نقرس يا اوجاع المفاصل، محمد بن زكرياي رازي متفاوت است و احتمالاً از بقراط يا جالينوس است كه اين ديدگاه كاملاً نادرست است و با مقايسه متن مذكور با نسخه كتابخانه مجلس شوراي اسلامي مشخص شد كه اين رساله همان رساله وجع المفاصل سمرقندي است.

رساله وجع المفاصل سمرقندي  در سال 1996 توسط حسن امجد به زبان انگليسي ترجمه و همراه با متن عربي منتشر گرديد[5].

در تهيه متن حاضر از دو نسخه دانشگاه توكيو به شماره2226 – 113 MS كه تاريخ كتابت آن 1062 قمري است با رمز «ت» و  نسخه مجلس شوراي اسلامي به شماره 1538 كه تاريخ كتابت آن سال 835 قمري است، با رمز «م» استفاده شد.

 

[1]. آقا بزرگ طهراني ، الذريعه الی تصانيف الشيعه، جلد دوم ،صفحه 12

[2]. آقا بزرگ طهراني ، الذريعه الی تصانيف الشيعه، جلد شانزدهم صفحه 14

[3]. خير الدين زركلي، الاعلام، جلد 6، صفحه 280.

[4]. آقا بزرگ تهراني ، الذريعه، جلد 12 صفحه 200.

[5]. al-Sammarqandi, Fi al-mafasil =On the joints, arthritic pain : an early 13th century treatise on arthritis, Hassan Amjad, 1996.

 

دانلود متن کامل مقاله

منبع :

جستارهايي در ميراث اسلامي (مجموعه مقالات، يادداشت‌ها، اسناد و متون)

دفتر پنجم (گفتارهايي در تاريخ علم)

به كوشش: دكتر یوسف بیگباباپور

ارسال نظر

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.