زهرا جمشیدی، سید محمد آرتا
چکیده: باورهای عامه که یکی از عناصر اساسی و قوامبخش فرهنگ جامعه به شمار می روند، با اساطیر پیوندی ناگسستنی دارند. برای ریشه یابی اینگونه باورها باید به دوران اساطیری بازگردیم و اندیشه های پیشینیان را دربارۀ پدیده های جهان هستی مرور کنیم. می توان گفت بسیاری از آیین هایی که امروزه در زندگی روزمرۀ مردم رواج دارند، همان اعتقادات اسطوره ای اند که بهمرور زمان، تغییر کارکرد دادهاند و با گذر از اسطوره به آیین، با حفظ بن مایه های اسطورهای خود، با تغییر و تحولاتی کلی یا جزئی به باورهای عامه تبدیل شده اند. ازجمله باورهای عامه ای که بن مایه های اسطوره ای پررنگی دارند، می توان به سه آیین «ازدواج با چشمه»، «شکستن تخم مرغ برای دفع چشم زخم» و «عبور بیمار از سوراخ دیوار» اشاره کرد که از دیرباز در میان اقوام مختلف ایرانی رواج فراوانی داشته اند. مقالۀ حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی، سه باور مذکور را ریشه یابی و پیوند آنها را با اساطیر تبیین کرده است. برایند پژوهش نشان می دهد که هر سه آیین یادشده خاستگاهی اسطورهای دارند؛ بدینمعنی که آیین ازدواج با چشمه بازماندۀ باور اسطورهای قربانی کردن برای چشمه بهمنظور خشنود کردن موکل آبهاست که پس از نقلمکان از اسطوره به آیین، به ازدواج با چشمه تبدیل شده است. آیین شکستن تخممرغ نیز با اسطورۀ اعتقاد به تخم کیهانی پیوند دارد و میتوان آن را به مفهوم باززایی آفرینش نخستین تفسیر کرد و سرانجام، عبور دادن بیمار از سوراخ دیوار، تداعی کنندۀ بازگشت به زهدان و تکرار عمل زایش و ولادت اولیه است که از دیدگاه اساطیری به دلیل ارتباطش با صنع الهی، لحظه ای پاک و آرمانی محسوب میشود.
منبع: فرهنگ و ادبیات عامه، دوره ۸، شماره ۳۳ – ( ۱۳۹۹ )
