گفتار دوم: سید محمدتقی هاشمیان
عوامل شکوفایی و مانایی فرهنگ و هنر ایرانی
آن چه که بیش از همه پایه های شکوفایی و مانایی فرهنگ و هنر ایرانی را قوام بخشیده و سبب تعمیق بار معنایی عناصر فرهنگی و هنری مردم این سرزمین شده است همانا وجود جهان بینی عمیق و گسترده میباشد جهان بینی که محوریت آن دین مداری است و سایه ی لطف و عزت آن بر تمامی آثار هنری و فرهنگی ایرانی چون دشتی سرسبز گسترده شده است. ارمغان جاودانه ی اسلام برای بشریت فرهنگ و تمدن عظیم و انسانی جامعی بوده که بشریت را برای همیشه و امدار خود نموده است. این تمدن در دوره ای ظهور نموده که جهان در تاریکی فرو رفته و مردم در گمراهی بوده اند مهم ترین و اولین ویژگی تمدن اسلامی اصالت و غنای فرهنگ اسلام است در این تمدن قرآن کریم مرکز ادبیات مدون دین و نقطه ی اساسی علم و علم آموزی شده است. در مرتبه ی پس از قرآن ، سخنان و تعالیم پیامبر که از آن به سنت تعبیر میشود و در مرحله ی بعد تعالیم ائمه و بزرگان دین قرار دارد. با استفاده از این ویژگی بود که مسلمانان – به ویژه ایرانیان – توانسته اند، در همان قرن نخست هـ.ق و پیش از انتقال علوم دیگران ، خود صاحب فرهنگی اصیل، وسیع و عمیق گردند.
از ویژگی های بارز این تمدن اسلامی و حکمت آن است که نه تنها معقول و مرزی و این جهان را مورد توجه قرار داده است بلکه انسان را به عالمی ورای آن عالم دعوت می نماید و به او می آموزد که سعادت انسان در تعالی معنوی است نه در تعالی مادی. این همه برای انسان آلات و ابزار در فرا رسیدن سعادت انسان به او تقدیم کرد و اهمیت عقل و جهان بینی اسلامی را به انسان یادآوری می کرد که در راه رسیدن به این هدف باید با دانش و آگاهی و درست عمل نماید.
ویژگی دیگر تمدن اسلامی- که مهم تر از همه در ایران نمود بیشتری یافته است- توجه به علم و دانش و توجه ویژه به دانشمندان است. اسلام از همان ابتدا به حمایت از علم و دانش برخاسته و تحصیل علم را برای هر فرد لازم شمرده و علما را به آموزش شاگردان و توسعه و گسترش فرهنگ و دانش تشویق و ترغیب کرده است.
در شکوفایی فرهنگ و تمدن ایرانی علل و عوامل مختلفی نقش داشته که پرداختن به همه ی آنها کاری بس دشوار است. آیین اسلام مهم ترین قوه ی محرکه ی تمدن ایرانی بوده و هنوز هم یکی از عوامل اساسی این تمدن است و شالوده ای لا یتغیر بدان داده است.
فرهنگ و تمدن اسلامی تمدنی اصیل و بر پایه ی قرآن و سنت بوده و این اصالت در همان سده ی اول خود را نشان داده است ولی در کنار این دو بر اثر فتوحات عظیمی که در نیمه ی اول همین قرن نصیب مسلمانان گردیده است آنان خود را در مقابل تمدن ها فرهنگها و عقاید گوناگون و ریشه داری یافته اند و جامعه اسلامی محل تلاقی این تمدنها گردیده و فرهنگ نوپای اسلامی علاوه بر سرمایههای عظیم معنوی خود میراثدار تمدنهای مختلف آن روز شده است. البته نباید از این نکته غافل شد که تمدن اسلام که بدین گونه وارث فرهنگ قدیم شرق و غرب شده نه تقلیدکنندهی صرف از فرهنگهای سابق بوده نه ادامهدهندهی محض؛ بلکه ترکیبکننده بوده و تکمیلسازندهی چهار مرکز عمده که مسلمانان از ایشان متأثر شدهاند عبارتند از ایران، مصر (اسکندریه)، مراکز سریانی و هند.
ایران از جمله مراکزی است که قبل از ظهور اسلام دارای تمدن درخشانی بوده و با وجود حاکم بودن نظام طبقاتی به عنوان کانون علم و دانش محسوب میشده است. از مراکز مهم علمی در عصر ساسانی شهرهای مداین، جندی شاپور و ریوارد شیر و برخی مراکز علمی دیگر را میتوان نام برد. ایرانیان تا این زمان در علوم مختلف مانند موسیقی، طب، ریاضیات و نجوم بر اثر ارتباط با مشرق و مغرب و مللی مانند هندوان و بابلیان و ملل آسیای صغیر به پیشرفتهایی نایل شده بوده اند. در عصر ساسانی ریاضیات و نجوم از علوم مورد توجه بوده و وجود زیجهایی که مورد استفادهی منجمین اسلامی قرار میگرفته پیشرفت ایرانیان در این زمینه را روشن میکند. علاوه بر آن کتابخانههایی مشتمل بر کتابهای مختلف پهلوی و یونانی وجود داشته است.
در چنین شرایطی وقتی اسلام وارد تمدن ایران گردیده ضمن تأیید بسیاری از تعالیم و اندیشههای دینی موجود در آن زمان ایران به تکمیل و اصلاح آنها پرداخته و بدان جلای روحانی دیگر بخشیده است. به همین سبب مسیر تحول فرهنگی و هنری ایران پس از ظهور اسلام پیوسته رو به کمال و الگوی مسلمانان جهان بوده است. بر این اساس تمام آثار فرهنگی و هنری ایرانی که در دوره ی اسلامی خلق شده اند بدلیل دارا بودن جهان بینی عمیق دینی از استحکام قوام و شکوه خاصی برخوردارند. عنصر تأثیر گذار دیگر بر شکوفایی و مانایی فرهنگ و هنر ایرانی جغرافیاست که هم در نحوه ی شکل گیری سرعت پیشرفت و تفاوت در نمودهای عینی تمدن مؤثر است. نجد ایران مثلثی است بین دو فرورفتگی خلیج فارس در جنوب و دریاچه ی مازندران در شمال در شمال نجد ایران رشته کوههای البرز واقع شده که در مرتفع ترین نقطه ی آن کوه دماوند میباشد این رشته کوهها تا انتهای غربی آذربایجان ادامه می یابد. نجد ایران علاوه بر زمین بارور و بخشنده ی خود دارای کانی ها و معادن مختلف از قبیل سنگ فلز چوب و … بوده که همگی باعث می شده نسبت به همسایه ی خود میان رودان از موقعیت بهتری برخوردار شود و رشد اقتصادی بهتری داشته باشد. از آن جایی که ایران در زمانهای گذشته به گستره ی وسیعی اطلاق می گردیده که از شرق به هند و از غرب به شمال آفریقا می رسیده و اقوام بیشماری به صورت دوره ای در زیر سیطره ی حکومت مرکزی ایران قرار می گرفته اند، بررسی تأثیر محیط جغرافیایی بر تمدن و فرهنگ آن دشوار می نماید. لذا برای بررسی کامل تر حوزه ی مورد نظر را به ایران اواخر دوره ی ساسانی محدود می کنیم.
