ادامه گفتار دوم: سید محمدتقی هاشمیان
عوامل شکوفایی و مانایی فرهنگ و هنر ایرانی
در رنگ آمیزی هنرهایی ایرانی عرفان اسلامی جوشان است و آبی تیره یا سرمه ای غالب در رنگهای دیگر است. آبی نشانه ی حکمت است و آبی رنگی آسمانی است؛ پلی است بین این جهان و جهان دیگر و رنگی ابدی و ازلی است. آبی درونگرا است، دارای قدرتی است که در نهایت عظمت خود به تاریکی می گراید، و روان ما را با امواج ایمان به مسافات بی انتهایی روح سوق میدهد آبی برای ما به مفهوم ایمان و برای چینی ها سمبل فناناپذیری ،است همیشه به قلمرو عالم بالا اشاره دارد (سید احمدی زاویه، ۱۳۷۴، ۲۶۱)
سایر رنگ بندی ها در هنر ایرانی نیز به گونه ای است که در مجموع هماهنگی ، توازن خاصی را به آنها بخشیده و از آنها با شمسه و اسلیمی ها، مجموعه ای با عظمت و مشحون از مضامین علی عرفانی ساخته اند.
گروه دیگری از هنرها که طراحی آنها با الهام از مضامین دینی و اعتقادات اسلامی در ایران رواج یافته و به شکوفایی رسیده است آثاری با طرح باغی هستند که نشان از اعتقادات عمیق مسلمانان به جهان پس از مرگ و بهشت موعود به عنوان آرمان مؤمنان دارند.
واژه ی بهشت در قرآن معادل جنت و یا فردوس است و از عبارت جنات عدن یا جنت الفردوس هم استفاده شده است. اوصاف بهشت در سوره هایی همچون الرحمن آیات ۴۵ تا ۷۸ واقعه آیات ۱۰ تا ۴۰ انسان آیات ۱۱ تا ۲۲ و محمد (ص) آیه ۱۵ تشریح شده است آن هم به زبان تمثیل با نهرهای پرآب، درختان سرسبز، گل و گیاه و اقسام میوه ها و پرندگان و حوریان بهشتی در باغی دلگشا و گسترده فضایی که در این طرحهای باغی ایجاد شده یک فضای قدسی با انعکاسی از باغ بهشت و اجزای مطرح شده برای آن است در طرح علاوه بر قالب کلی باغ، جوی ها و باغچه ها به صورت منظم در متن قرار گرفته اند و معمولاً دو محور اصلی به صورت دو جوی آب، زمینه ی این نوع آثار به ویژه قالی را به چهار بخش تقسیم کرده و در مجموع، هماهنگی دلپذیری را به وجود آورده اند. رواج این نوع آثار با طرح باغی و شکوفایی آن بیش تر مربوط به دوره صفویه قرن ۱۱ ه.ق و نیز دوره ی قاجاریه قرن ۱۲ و اوایل قرن ۱۳ ه.ق است هر چند که امروزه نیز کمابیش تولید می گردد. (حشمتی۵۶ ،۱۳۷۴)
نوع دیگری از آرایه ها که در دوره ی اسلامی ایران رواج یافته و بخشی از شکوه و مانایی هنر ایرانی اسلامی است آرایه های کتیبه ای با بهره گیری از هنر خوش نویسی است برخی کتیبه ها آیات یا سورههای قرآن مجید است که بر زمینه یا حاشیه ی آثار – به ویژه فرش و جلد کتاب ها نقش بسته، برخی دیگر شامل مضامین دعایی به صورت کامل یا بخشی از یک دعا است و برخی نیز حاوی اسماء جلاله و یا نام اولیای دین و معصومین (ع) می باشند. جالب است که این نوع آثار، هم شیوه ی خوشنویسی و نوع خط رایج را در هر زمان در بر دارند و هم ویژگی های اعتقادی و یا نکات برجسته ی فرهنگ مذهبی هر دوره را مشخص می سازند.
احترام به جایگاه مسجد و اماکن متبرکه و نیز فرهنگ وقف دو عامل مهم فرهنگی و اجتماعی دیگری میباشند که موجب تداوم ارتقا و شکوفایی فرهنگ و هنر ایران در دوران اسلامی شده اند.
الف- جایگاه مسجد و نیز زیارتگاههای معصومین (ع) و بزرگان دین در نظر مسلمانان ایران و تکریم آن از عوامل مهمی است که در تداوم و رشد هنر ایرانی نقش داشته است. این اهمیت سبب می گردیده است تا در خلق آثار مربوط به چنین مکان های مقدس نهایت دقت حوصله و خلوص هنرمند به کار گرفته شود تا شاید مقبول درگاه احدیت گردد.
ب- از طرفی فرهنگ «وقف» موجبات حفظ و نگهداری آثار دوره های مختلف در مساجد و اماکن متبرکه و گنجینه های هنری را فراهم کرده و بهره گیری نسل های بعد از این میراث عظیم اسلامی را امکان پذیر ساخته است، زیرا «وقف» حبس مال یا شی است در راه خدا به منظور استفاده ای خاص که مورد توصیه یا تأکید اسلام است موقوفه بودن بسیاری از آثار اسلامی سبب شده تا متدینان و متشرعان تحفظ بر موقوفه و عمل به آن نموده؛ از هدر دادن و ضایع کردن و داد و ستد نمودن و به دست نااهلان افتادن آن خودداری کنند. (نجومی، ۱۳۷۹، ۴۲)
ج- نکته ظریفی که در مورد دو موضوع وقف و احترام مسجد و اماکن متبرکه قابل توجه است دقت و اهتمام مؤمنان به اختصاص نفیس ترین و عالی ترین هنرها و ساختههای خود به این اماکن یا وقف کردن آنها در راه خدا است که موجب تقرب بیش تر به بارگاه الهی میشود و نشان دهنده ی درجه ی عالی عشق و ارادت و اخلاص و بندگی است بنابراین آثار هنری مربوط به مساجد مثل فرش کاشیکاری و…. در همه ی انواع خود بهترین آثار هنری ایرانیان مسلمان با ایمان هستند که این خود زمینه ساز شکوفایی این بخش از هنرها است نمونه های متعددی از آثار نفیس در مساجد و اماکن متبرکه از دوره صفویه به بعد بر این اساس باقی مانده اند و اینک زینت بخش موزه های داخل و خارج است.
با عنایت به آن چه در این مبحث پرداخته شد و با توجه به این که از این نمونه ها موارد متعدد دیگری نیز در هنرهای ایران وجود داشته یا مشاهده می گردد، می توان به این نکات نیز اشاره کرد که :
الف- نمادگرایی در هنر اسلامی موجب تداوم و شکوفایی بیش تر آن گردیدهاست.
ب- شیوه ی ،عبادت باورداشتها گرایشها و علایق مسلمانان ایران باعث ابداع تداوم و شکوفایی هنرهای خاص از جمله فرش و کتاب آرایی و معماری شده
است.
ج- فرهنگ وقف و حفظ بناها و وسایل موقوفه در اسلام، موجبات حفظ آثار هنری نفیس و در نتیجه بهره گیری از آنها را در شکوفایی هنر نسلهای بعد فراهم ساخته است.
بر این اساس حاکمیت -فرهنگ به عنوان محور و حلقه ی میانی فکری ایرانیان در خلق آثار فرهنگی و هنری به ویژه در دوران اسلامی موجبات تداوم و نیز شکوفایی هنرهای صناعی را در ایران سبب گردیده است.
پایان بخش دوم
